Tranzistori, sqarimi per shume dogma keqkuptuese, dhe portat qe krijohen ne cirkuitet e kompiuterit.

————————_______________———————-____________________————————–
Kompiuteri eshte nje mashtrues i madh !! 😀
———————-__________________————————–____________________——————–

Me kete shprehje dua te them se ai kryen vertet shume pune, dhe zgjidh shume probleme te komplikuara duke na kursyer kohen dhe duke bere veprime qe ne nuk do te arrinim kurre ti benim ne nje hark kohor te perbashket.
Por ne realitet llogjika mbi te cilen eshte ndertuar kompiuteri eshte shume e thjesht, gje qe me ben te them shprehjen e mesiperme qe normalisht eshte pakuptim ne aspektin nese nuk kuptojm (me falni per lojen e fjaleve) nentekstin qe  bart.
Pra ne shikojm se sa LLOGJIK eshte nje kompiuter, dhe se sa te komplikuara jane ndonjehere veprimet e jashtme qe ne kerkojm te bejm duke shkruajtur nje algoritem ..
Por ne realitet a eshte kaq i komplikuar ne brendesi te tij?
Normalisht po ta shohim nga jashte (brendesine e tij, cirkuitet motherboardin etj) eshte vertet nje kaos per nje sy pa eksperienc.
Dhe perveç te tjerash ne tek ai shohim dhe cirkuitet e ndryshme, ne te cilat rrjedhin fuqite e impulset elektrike [eshte gabim te thuhet se ne cirkuite rrjedh rryma elektrike pasi tek njeriu psh rrjedh gjaku dhe jo rryma e gjakut] te quajtura bit tamam siç rrjedh gjaku ne venat e njeriut.
Ne kete rast, ne do te studjojm “nyjet e venave” te kompiuterit.
Pra ato pjese te tij qe alternojn fuqine e impulsit elektrik qe mund ta bejn te jete 0, dhe mund ta bejn te jete 1 ose me sakt mund te bejn qe te jete  3-5v ose me i vogel se 0-3v (volt).
Per me shume info rreth bit, sistemit binar dhe informacioneve se si perkthehet kodi yne ne impulse elektrike drejtojuni kesaj teme:
http://albanianwizard.org/2008/12/binary-bit-te-verteta-dhe-sekrete/

Siç e dime, kompiuteri perbehet nga shume chip-e, ose silicon chip, ose me Cirkuitet e integruara (versionet e evoluara) qe perbehen nga shume shume shume tranzistore te cilet nuk jane asgje tjeter vetem se nje diode e evoluar.[biploare + nje terminal kontrolli (gjithsej 3)]
Llogjika ne te cilen “mendon” nje kompiuter eshte llogjika boleane (do trajtohet here tjeter) e ideuar ne 1800 (George Boole) dhe nese ajo kombinohet mund te arrij vertet nje fuqi, fuqi te cilen e njohim sot me ane te kompiuterit.
Le te shohim se si rrodhen ngjarjet ne kete zhvillim dhe ku gjendemi sot.
Nje veshtrim historik.
Ne fillim erdhen diodat (1874 nga shkencetaret gjerman)
Pastaj erdhen tranzistoret. (1947, Walter Brattain [ne realitet me heret, 1925 kanada]
Pastaj erdhen cirkuitet (chip-e) e integruara  (i pari qe punoi ne rregull 1958) te cilat permbajn ne vetvete shume dioda dhe tranzistor.
Me vone erdhen dhe mikroproçesoret qe qe ne brendesi te tyre permbajn shume cirkuite te integruara A,A ,A ,A ,A!!!

GABIM!
Ky eshte nje gabim shume i zakonshem, pasi ata qe e bejn kete gabim nuk kane studiuar mire se si jane perbere keta komponent per te cilet thjesht po i permendim per temen tone.
Pjesa me e rendesishme e cirkuitit te integruara eshte  mikroproçesori i cili  i jep memorje cirkuitit te integruar per te  kryer veprime llogjike te drejtuara nga njesia e kontrollit qe gjendet ne proçesor (kujdes thashe proçesor jo mikroproçesor).
Per te mos u shperndare shume, cirkuitet e integruara jane njesi llogjike dhe sot ç’do paisje elektronike ka nje te tille ne brendesi te tij, por keto cirkuite erdhen gjithmon e duke u permirsuar dhe sillnin gjenerata te reja duke perfshire keshtu me ç’do gjenerate te re nga nje veçori te re dhe me shume tranzistor te perfshire brenda saj.
Gjenerata e pare ishin (SSI) ose SSIC (Small Scale Integrated Circuits) me me pak se 100 tranzistor, MSIc me 100-1000 tranzistor,
Gjerata e dyte erdhi me (LSI): 1000 deri 10000 tranzistore dhe VLSI 10000 – 1.000.000 tranzistore ULSI me mbi 1 milion permend ketu INTEL.
Nese mund te themi gjenerata e trete atehere mund te permendim WSI 3D-IC ..Te gjitha keto paisje elektronike nuk bejn asgje tjeter perveç se, menaxhojn (drejtojn, kontrollojn, alternojn) kete fluks elektrik , pjesezat e te cilit per nje perceptim me te mire ne u kemi vene emrin BIT ne baze te nje LLOGJIKE te cilen do e shohim ne vazhdim.Ne pamje te pare, kemi disa tranzistore:



Bukur, ç’fare eshte dhe ç’fare ben nje tranzistor?
Nuk dua te bej gabimet trashanike qe behen kur shpjegohen keto komponent hardware keshtu qe po jap perkufizimin e te dy grupeve, atyre klasik dhe atyre modern.
Normalisht ndahen ne shume lloje, po po perpiqemi ti permbledhim.
Tradicionalisht e njohim si “paisje elektronike baze” e cila eshte e afte te ndryshoje rrymen elektrike (per ta rritur ose per ta ulur) dhe perbehet nga 3 terminale ku njeri perçon apo dergon, tjetri merr dhe njeri eshte baze.
Tani le te “pastrojm” indoktrinimet tona me terminologjine qe na jepet dhe shpjegimet cinike do i quaja.
Siç e dime tranzistori eshte nje gjysemperçues dhe ne dhe ne na eshte thene “e perçon rrymen” dhe “nuk e perçon rrymen”, e “perçon rrymen mire”, dhe “nuk e perçon rrymen mire”..
A nuk na eshte thene keshtu?
A nuk na kane mesuar keshtu?
Pra tamam si keqkuptimi i “kalojn impulset elektrike”.
Kur themi “perçojn rrymen mire” rryma trajtohet ketu si diçka qe kalon tek ky perçues por sikur kalon treni tallashit tek stacioni i tij.
Por a eshte realiteti se kjo rryme eshte nje mase qe kalon nga nje perçues tek tjetri?
Normalisht qe nuk eshte ashtu !!
Fizikantet perdorin termin “oqeani i metaleve me elektrone”.
Kete fuqi rryme nuk e perbejn asgje tjeter perveç se elektronet te cilat nuk vijn nga perçuesi ne perçues, ose nga gjysmeperçuesi ne gjysemperçues pasi ne kete rast nese ne nje metal do te kalonte rryma atehere metali do te boshatisej nga elektronet dhe ne te nuk do te kishte mundesi te kalohej me rryme.
Po ne kete rast ç’fare termi do te na thoni apo “ngeli bosh”?
Pra elektronet gjenden tek metali pasi metali eshte i perber nga atomet, molekulat, ka numer atomik etj.
Tjeter, tranzistori pra eshte bere pikerisht per te pasur aftesine e kontrollimit te kesaj fuqie te cilen e kalon (nuk po me vjen ne mendje nje folje e pershtatshme pasi e shtyn do ishte gabim) ne nje drejtim te caktuar me ane te fushave te tensionit.
Bukur, deri ketu e sqaruam.
Te shohim pak se si punon nje tranzistor.
Thame se eshte nje postobllok, i cili ne saje te fushave te tensionit lejon qe “elektronet te ngacmohen” dhe te behen perçues te fuqise se rrymes elektrike.
Ja nje pamje banale per kuptimin e kesaj qe thashe:

Shume mire.
Krijohet pyetja se si tranzistori mund te krijoj porta?
Dhe me shume, si mund te permbaj instruksione?
Sipas Intel tranzistori eshte ne gjendje te:

Dhe per te pare nga fillimi deri ne fund nje tranzistor nga i fikur ne i ndezur jeni te lutur te vizitoni linkun e meposhtem:
http://www.intel.com/education/transworks/flat7.htm
Pra ne baze alterimeve qe eshte ne gjendje ti beje fuqise se rrymes elektrike ne saje te fushave te tensionit, eshte ne gjendje te na japi nje 0 apo ne 1, ne fjale te tjera te paraqisi nje shkronje, nje fjale, nje fjali, nje numer, dhe te kryej operacionet baze si ato te mbledhjes , zbritjes , pjestimit, shumezimit etj te cilat kryhen me ane te portave te cilat do i shohim ne vazhdim.
Po rendisim 7 porta te thjeshta me ane te te cilave njesia e kontrollit mund te dalloj nje instruksion AND nga nje instruksion OR e keshtu me rradhe.
1.Ajo qe NUK eshte port, pra NOT port
Kjo port nese merr nje fuqi elektrike nga 3-5 volt e kthen ate ne nje fuqi nga 0-3 pra nese merr “1”-sh e kthen ne “0”..
Po quajm me A ato qe hyjn tek kjo port, dhe po quajm me R rezultatin qe del prej saj dhe ne baze te kesaj kemi:
A R
1  0
0  1
{s’ja them per design :( }

Vazhdojm me
2.Porta AND (DHE)
A     B R
0     0     0
0     1     0

1     0     0    (nese A = 1
DHE B = 0 atehere R = 0)
1     1     13.Porta OR (OSE)  (eshte porta 2 e kthyer permbys)
Me poshte do te shohim kombinimin e Portave OR (OSE) , AND (DHE) me porten NO (jo) port.
A     B R
0     0     0
0     1     1
1     0     1
1     1     1    (nese A = 1
OSE B = 1 atehere R = 1)

[4 dhe 5 ]Porta NAND Dhe NOR, pra ne shqip JODHE | JOOSE
Nje paraqitje grafike do te ishte:

NAND                                             NOR
A     B R A     B R
0     0     1                                    0     0     1
0     1     1                                    0     1     0
1     0     1                                    1     0     0
1     1     0                                    1     1     0

6.Porta XOR [hidhini nje sy kapitullit te logjikes tek matematika, eshte e njejta gje, pra i njejti veprim xor :) ]
A     B R
0     0     0
0     1     1 (nese A ose B eshte 1 por jo te dyja atehere R = 1)
1     0     1 (nese A ose B eshte 1 por jo te dyja atehere R = 1)
1     1     0

7.Porta XNOR  (bashkim midis portave JO dhe OR (NOR) me ose pra X)
A     B R
0     0     1
0     1     0
1     0     0
1     1     1

____________________—————————-_______________________———————————_______________

Shpresoj se ne fund te ketij leksioni, paper, quajeni si te doni te keni mesuar se ç’fare jane tranzistoret, si punojn, Si punon kompiuteri, dhe me e rendesishmja se ç’fare eshte se te gjitha keto aparate qe permendem sherbejn vetem per menxhimin e fuqise se rrymes elektrike , menaxhim te cilin e ben njesia e kontrollit (te cilin imagjinojeni si nje dirigjent) kurse orkestra ne kete rast eshte cirkuiti i integruar, tranzistori, dhe te gjith komponentet e tjere te cilet i kemi lene pa permendur.
——————————__________________________————————————————__________________________

Materiali si te gjith materialet e tjera mund te shperndahet veten duke respektuar Liçencen Creative Commons 3.0

7 thoughts on “Tranzistori, sqarimi per shume dogma keqkuptuese, dhe portat qe krijohen ne cirkuitet e kompiuterit.

  1. Pingback: healthranker.com

  2. Vertet e pa imagjinuar, se si nje tension rryme arriti te zhvillohej ne kete teknologji qe e kemi tani.
    Sic e verejtem per nje kohe me se 200 vjet pati nje hov te madh teknologjia pas nje gjumi, behet pyetja a ka pasur edhe me pare keso hape te shpejt perparimi i teknologjis, pasi e dijm se evropa ne mesjet ka qene ne erresire te plote. Une them po, pasi vetem te shikosh te ndertimi i piramidave se si jane ndertuar me cfare metoda…(shpresoj qe po me kuptoni) dua te them a mendoni qe do te kete tani nje pushim kjo teknologji? Nje gje me ka rene ne sy, po te shikoje filmat para 20 vite, filmat e zhanrit fantastiko-shkencor mund ta shikosh te tashmen aty.
    Do te doja te shtrohej si tem e vecante.
    Gjithe te mirat, shendet!

  3. Para disa kohesh me rastisi te lexoja qe “interneti eshte drejt fundit”…
    Bah, eshte teme e gjate , dhe kerkon informacione te paanshme.
    Ju lutem ti qendrojm temes ne fjale 😉

  4. Shpjegimi jot mendoj se eshte goxha mir per pjesen me te madhe te njerzve por mua do te me lejosh te shtoj dicka, tranzistor do te thot tranferim i rezistences dhe pikerisht kjo eshte puna e kesa paisje pra ben te mundur manovrimin apo funksionet e perforcimit me ane te ndryshimit te rezistences se hyrjes dhe te daljes. Tranzistori ka tre pjese kryesore emiter baze dhe kolektor ne baze te lidhjes se ketyre pjeseve ne qark behen ndryshime renjesore ne procesin e punes se tij. Tranzistori eshte zemra e elektronikes moderne. Keto mund te konsiderohen si dy dioda te kthyera koke mbrapsh. Ekzistojne mjaft tranzistor sic jane ato te tipit FET qe bejne rritjen e rezistences ne hyrje duke perforcuar tensionin ne dalje pra procesin e amplifikimit. Mikroprocesoret sot cdo 6 muaj dyfishojne nr e tranzistoreve qe i perbejne ato.

  5. Tek tema shkruhet:
    “Tradicionalisht e njohim si “paisje elektronike baze” e cila eshte e afte te ndryshoje rrymen elektrike (per ta rritur ose per ta ulur) dhe perbehet nga 3 terminale ku njeri perçon apo dergon, tjetri merr dhe njeri eshte baze.”
    Dhe normalisht si teme i takon elektronikes, por doja me shume ta shihnim nen aspektin informatik :)
    Ti marrim ti trajtojm me rradh pastaj llojet e tranzistoreve.. bah do ishte me mire te hapnim nje teme te re

  6. kini zgjedhur nj teme fantastike ,keshtu kemi mundesi te shkembejme informacion,dhe te mesojme por sot jane mikro cipet qe mbajne brenda me mira tranzistore,dhe qe jane shume te lhte per ti programuar ne baze te kerkeses qe ne kemi dhe jane shume funksjonal nje kohesisht;

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *